Κάστρο Ζακύνθου

Το Ενετικό Φρούριο Ζακύνθου βρίσκεται στη θέση που σύμφωνα με γραπτές μαρτυρίες υπήρχαν τα τείχη της Αρχαίας Ακρόπολης (Ψωφίδας). Οι επαναλαμβανόμενοι μεγάλοι σεισμοί που έπλητταν το νησί κατέστρεφαν και τα οχυρωματικά έργα με αποτέλεσμα να ανακατασκευάζονται συχνά.

Το 1479 το Κάστρο καταστρέφεται ολοσχερώς από τους Τούρκους, οι οποίοι καταλαμβάνουν το νησί και λίγα χρόνια αργότερα το παραχωρούν στη Βενετία. Σε όλη τη διάρκεια του 16ου αιώνα η ενετική διοίκηση μεριμνά για την κατασκευή και την ενίσχυση της οχύρωσης του Κάστρου, η οποία δέχεται συχνά πλήγματα είτε από τους καταστροφικούς σεισμούς που ανέκαθεν ταλάνιζαν τη Ζάκυνθο, είτε από τις ανεπιτυχείς πολιορκίες των Τούρκων. Την ίδια εποχή αρχίζει να σχηματίζεται ο παραλιακός οικισμός στους πρόποδες του λόφου, ο «Αιγιαλός» ή «Μπόργκο ντέλλα Μαρίνα», στη θέση της σημερινής πόλης της Ζακύνθου.

Η κατασκευή των τειχών και των οχυρώσεων που σώζονται ως τις μέρες μας πραγματοποιήθηκε κατά τα έτη 1646-1647 με την καθοδήγηση Ενετών μηχανικών και την προσωπική εργασία (αγγαρεία) του ντόπιου πληθυσμού. Αποτελούν χαρακτηριστικό δείγμα της οχυρωματικής αρχιτεκτονικής της εποχής, κυρίαρχο στοιχείο της οποίας ήταν ο προμαχώνας. Η πλειοψηφία των προμαχώνων στο Κάστρο Ζακύνθου βρίσκεται στην ανατολική και τη βόρεια πλευρά του, τις πλέον ευάλωτες στις εχθρικές επιδρομές. Μεταξύ αυτών, το οχύρωμα Tre Porte, η πρώτη πύλη του οποίου αποτελεί σήμερα τη μοναδική είσοδο στο Κάστρο, και ο μεγάλος προμαχώνας Grimani, ο μόνος ορατός από την πόλη της Ζακύνθου μετά την αναδάσωση των μέσων του προηγούμενου αιώνα και τη δημιουργία του πυκνού πευκοδάσους που καλύπτει τα πρανή του λόφου.

Σημαντική υπήρξε η επέμβαση των Άγγλων για τη συντήρηση των τειχών αλλά και των δημόσιων κτηρίων του κάστρου, όταν εγκατέστησαν τη φρουρά τους εκεί το 1812. Το Κάστρο εγκαταλείφθηκε οριστικά από τους κατοίκους του μετά την Ένωση της Επτανήσου με την Ελλάδα, το 1864.

Η ανασκαφική έρευνα που έχει πραγματοποιηθεί μέχρι στιγμής έχει φέρει στο φως αρχαιολογικό υλικό που χρονολογείται από την προϊστορική μέχρι και τη μεταβυζαντινή εποχή, αναδεικνύοντας το Κάστρο ως τον πλέον διαχρονικό οικισμό της Ζακύνθου. Από τους έξι ναούς που έχουν αποκαλυφθεί, σημαντικότερος είναι ο βυζαντινός ναός του Σωτήρα (San Salvatore), από όπου προέρχεται και η αποτοιχισμένη τοιχογραφία με παράσταση αγίων που εκτίθεται στο Μουσείο Ζακύνθου. Ο ναός βρίσκεται στη βορειοδυτική πλευρά του Κάστρου και μεταγενέστερα χρησιμοποιήθηκε ως καθεδρικός ναός των Λατίνων. Σήμερα διατηρούνται η κόγχη του διακονικού του Ιερού Βήματος και η νότια κόγχη του κυρίως ναού, τμήμα της οποίας έχει καταπέσει. Επίσης, μέσα στο Κάστρο διατηρούνται οι δύο ενετικές πυριτιδαποθήκες, καθώς και τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα της έδρας της διοίκησης και των καταλυμάτων των στρατιωτών κατά την περίοδο της Αγγλοκρατίας.